Θαλάσσιες Χελώνες της Μεσογείου

Από τα επτά είδη θαλάσσιων χελωνών, μόνο τα τρία βρίσκονται συχνά στη Μεσόγειο. Αυτά είναι η Caretta caretta, η «πράσινη» χελώνα (Chelonia Mydas) και η δερματοχελώνα (Dermochelys coriacea). Από αυτά τα τρία είδη, μόνο η πράσινη και η Caretta caretta αναπαράγονται στη Μεσόγειο, ενώ οι δερματοχελώνες σπανίως ωοτοκούν στην περιοχή.

Αμφότερες, οι «πράσινες» θαλάσσιες χελώνες και οι Caretta caretta είναι καταχωρημένες στο παράρτημα 1 του CITES, που απαγορεύει οποιαδήποτε διεθνή συναλλαγή μεταξύ των κρατών μελών που συνυπογράφουν. Η θαλάσσια χελώνα Caretta caretta είναι παγκοσμίως καταχωρημένη ως ‘απειλούμενο είδος’, σύμφωνα με την Κόκκινη Λίστα 2000 του IUCN, η οποία είναι βασισμένη σε δείκτες αφθονίας και επίπεδα εκμετάλλευσης που υποδεικνύουν μία μείωση του πληθυσμού τουλάχιστον της τάξης του 50% στα τελευταία 10 χρόνια ή τρεις γενεές, σύμφωνα με άμεση επιστημονική παρακολούθηση. Η ‘πράσινη’ χελώνα, ενώ διεθνώς κατατάσσεται στα ‘απειλούμενα είδη’, ο μεσογειακός πληθυσμός της χαρακτηρίζεται ως ‘κρίσιμα απειλούμενος’, καθώς τα στοιχεία υποδηλώνουν μείωση του πληθυσμού άνω του 80% στα τελευταία 10 χρόνια ή τρεις γενεές, περιορισμένη έκταση δράσης και πιθανότητες εξαφάνισης στην άγρια φύση τουλάχιστον 50% στα τελευταία 10 χρόνια. Αυτή η κατηγοριοποίηση θέτει τον πληθυσμό της Μεσογείου της ‘πράσινης’ χελώνας ως τον περισσότερο απειλούμενο πληθυσμό θαλάσσιας χελώνας στη γη.

Οι θαλάσσιες χελώνες Caretta caretta είναι το πιο πολυπληθές και το περισσότερο ευρέως κατανεμημένο είδος θαλάσσιας χελώνας στη Μεσόγειο Θάλασσα, με εκτιμώμενο ετήσιο αριθμό φωλιών 2280-2787. Η μεγαλύτερη συγκέντρωση φωλιών βρίσκεται στις ανατολικές μεσογειακές χώρες, όπως η Ελλάδα, η Τουρκία και η Κύπρος. Η τεκμηριωμένη προσπάθεια ωοτοκίας στη Μεσόγειο πλησιάζει σε μέσο όρο τις 5031 φωλιές το χρόνο. Από αυτές, το 60,6% βρίσκονται στην Ελλάδα, το 27,2% στην Τουρκία και το 11,4% στην Κύπρο. Το νησί της Ζακύνθου στην Ελλάδα φιλοξενεί ετησίως το 25,7% του ολικού αριθμού καταγεγραμμένων φωλιών Caretta caretta στη Μεσόγειο, δικαιολογώντας την ανάγκη προστασίας του νησιού. Φωλεοποίηση σε χαμηλότερα επίπεδα παρουσιάζεται επίσης στη Λιβύη, στη Τυνησία, στον Λίβανο, στην Αίγυπτο, στο Ισραήλ, στη Συρία, στην Ιταλία και στην Ισπανία.

Οι θαλάσσιες χελώνες Caretta caretta μεταναστεύουν μέχρι και 1500 χλμ. από τις παραλίες ωοτοκίας τους, σε άλλες περιοχές της δυτικής και ανατολικής Μεσογείου προς αναζήτηση τροφής και θερμότερων υδάτων. Όσον αφορά τον πληθυσμό της Ζακύνθου, πρόσφατες δορυφορικές έρευνες υποδεικνύουν ότι οι θηλυκές χελώνες μεταναστεύουν σε κυνηγότοπους στην Αδριατική Θάλασσα και στον Κόλπο του Γκαμπές ενώ οι αρσενικές συχνά πάνε ακόμα μακρύτερα σε Τουρκικά νερά (Ζμπίντεν, 2008). Το πρωτότυπο πρόγραμμα που διεξάγεται από το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου, «Η Οδύσσεια της Caretta», αποσκοπεί στη συλλογή λεπτομερούς πληροφόρησης για την τοποθεσία διαχείμασης αρσενικών και θηλυκών χελωνών κατά μήκος της Μεσογείου ώστε να αναγνωριστούν καινούριες θαλάσσιες περιοχές που χρειάζονται προστασία. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο Φορέας Διαχείρισης του Πάρκου μπορεί να διευρύνει την προστασία του πληθυσμού θαλασσίων χελωνών της Ζακύνθου όχι μόνο στα Ελληνικά ύδατα, αλλά και σε ένα συνεχόμενο διεθνές πλαίσιο που θα διευκολύνει την ομαλή κρατική συνεργασία σε θέματα διατήρησης.

Γενετικές έρευνες έχουν δείξει ότι οι τοπικοί πληθυσμοί θαλασσίων χελωνών Caretta caretta που έχουν εξελιχθεί στη Μεσόγειο κατάγονται από κοπάδια του δυτικού Ατλαντικού Ωκεανού που μετανάστευσαν περίπου 12,000 χρόνια πριν. Επιπροσθέτως, ενώ ένας σημαντικός αριθμός κοπαδιών του Ατλαντικού μοιράζονται τους τόπους διαχείμασης εντός της Μεσογείου, τα Μεσογειακά κοπάδια παραμένουν ανεξάρτητα. Νεαρές χελώνες προερχόμενες και από τη Μεσόγειο αλλά και από τον Ατλαντικό έχουν βρεθεί σε διαμοιρασμένες περιοχές διαχείμασης, κυρίως στη δυτική Μεσογειακή λεκάνη. Η συντριπτική πλειοψηφία ωοτοκίας θαλασσίων χελωνών Caretta caretta λαμβάνει χώρα από αρχές Ιουνίου (το 2008 η πρώτη φωλιά ήταν 31/05/08 στα Σεκάνια) μέχρι αρχές Αυγούστου, με σποραδική φωλεοποίηση από μέσα Μαΐου μέχρι τέλη Σεπτεμβρίου. Τα θηλυκά έχουν παρατηρηθεί ότι βγαίνουν στην παραλία με σκοπό τη δημιουργία φωλιάς 2 με 4 φορές κάθε αναπαραγωγικό έτος, που κατά μέσο όρο είναι κάθε δύο χρόνια. Οι θηλυκές θαλάσσιες χελώνες της Μεσογείου είναι αρκετά μικρότερες από εκείνες άλλων περιοχών του κόσμου, κάτι που πιστεύεται ότι είναι άμεσο αποτέλεσμα της ζωής σε μία από τις περισσότερο ολιγοτροφικές θάλασσες του κόσμου (Μίλλερ, 1983). Επίσης, σύμφωνα με τα υπάρχοντα επιστημονικά στοιχεία, η αναλογία του φύλου των νεογνών θαλασσίων χελωνών Caretta caretta στη Μεσόγειο γέρνει σημαντικά προς τα θηλυκά (Γκόντλεϊ, 2001), ενώ το θερμικό σημείο αναφοράς που καθορίζει το φύλλο της χελώνας είναι, στη Μεσόγειο, γύρω στους 29 βαθμούς Κελσίου.

Η γενετική απομόνωση και των ‘πράσινων’ και των Caretta carettα χελωνών στη Μεσόγειο υποδηλώνει πώς οι πληθυσμοί αυτοί δε συντηρούνται από τη συνεχή μετανάστευση ατόμων από αποικίες του Ατλαντικού, υπογραμμίζοντας έτσι την αναγκαιότητα για τοπικά διαχειριστικά μέτρα. Όπως όλες οι θαλάσσιες χελώνες, οι Μεσογειακές χελώνες είναι ιδιαιτέρως απειλούμενες από την υποβάθμιση των παραλιών ωοτοκίας λόγο τουρισμού και γεωργικής ανάπτυξης, διάβρωση παραλιών λόγο καιρικών φαινόμενων και αρπαγή νεογνών. Τα δίχτυα ψαράδων, η μόλυνση των υδάτων, το φαινόμενο του θερμοκηπίου, ακόμα και η άμεση εκμετάλλευση των χελωνών προσθέτουν μερικές επιπλέον απειλές στην επιβίωσή τους. Επιπλέον, η ελλιπής διαφύλαξη του περιβάλλοντος και η μη επιβολή των υπάρχων νομοθετικών μέτρων από αρκετές χώρες, σε συνδυασμό με την ανεπαρκή κοινωνική ευαισθητοποίηση και συμμετοχή σε διαχειριστικά μέτρα, συμβάλλουν τα μέγιστα στην υποβάθμιση των θαλασσίων αυτών πληθυσμών χελωνών.